Rozporządzenie w sprawie mieszkań chronionych. Alternatywa dla placówek pomocy społecznej?

Opublikowane zostało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2012 r. w sprawie mieszkań chronionych – Dz. U. z dnia 22 marca 2012 r., poz. 305. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 22 kwietnia 2012 r. Rozporządzenie jest realizacją upoważnienia ustawowego zawartego w przepisie art. 53 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.). Celami funkcjonujących mieszkań chronionych są: usamodzielnienie osób tam przebywających, readaptacja do samodzielności życiowej i powrót do środowiska, godne samodzielne zamieszkiwanie, wsparcie i opieka, rehabilitacja społeczna, pomoc w uzyskaniu dostępu do podstawowej opieki lekarskiej i pielęgniarskiej, integracja ze środowiskiem, samorealizacja. Samorządy będą miały czas do 2014 r. na dostosowanie już istniejących mieszkań chronionych do warunków ustalonych przez ministerstwo.

Pobierz treść rozporządzenia

Zgodnie z rozporządzeniem o skierowaniu osoby ubiegającej się o pobyt w mieszkaniu chronionym zadecyduje właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego prowadzący jednostkę organizacyjną pomocy społecznej, w której prowadzone jest mieszkanie chronione. Decyzja taka dotyczyć może jedynie osób pełnoletnich, a pobyt w mieszkaniu będzie co do zasady czasowy. Jedynie w określonych w rozporządzeniu wypadkach możliwe jest skierowanie na pobyt stały. Przebywające w mieszkaniach osoby będą objęte wsparciem dostosowanym do ich indywidualnych potrzeb i świadczonym przez 7 dni w tygodniu, minimum 3 godziny dziennie przez m.in. pracowników socjalnych, terapeutów i psychologów.

Natomiast w przypadku mieszkań chronionych prowadzonych przez podmioty niepubliczne (np. organizacje pożytku publicznego) nie działające na zlecenie, z osobą ubiegającą się o pobyt zawierana byłaby umowa cywilnoprawna.

Istotnym dla jednostek samorządu terytorialnego jest przepis, zgodnie z którym warunki pobytu w mieszkaniu chronionym w zakresie dostępności pomieszczeń i pokoi mieszkalnych oraz ich wyposażenia uwzględniają podstawowe potrzeby i możliwości osób skierowanych, przy czym jedno mieszkanie chronione przeznaczone jest dla nie mniej niż 3 osób a minimalna powierzchnia użytkowa dla jednej osoby nie może być mniejsza niż 12 m2. Koszta dostosowania już istniejących mieszkań do nowych przepisów poniosą samorządy. Będą miały na to czas do 2014 r. Co więcej, samorząd odpowiedzialny będzie również za zapewnienie potrzebującym opisanego wyżej wsparcia. W rozporządzeniu nie znalazły się jednak zapisy o zapewnieniu dodatkowych funduszy na ten cel. W konsekwencji do samorządów trafi kolejny wydatek, który będą musiały pokryć z własnej kieszeni. W uzasadnieniu do projektu rozporządzenia wielokrotnie podkreślano, że funkcjonowanie mieszkań chronionych jest korzystniejsze dla jednostek samorządu terytorialnego niż innych, całodobowych placówek pomocy społecznej.

Osoby zainteresowane uczestnictwem (pobytem) w mieszkaniu chronionym najczęściej muszą same wystąpić o przyznanie takiego świadczenia. Zasady przyjmowania, uczestnictwa i odpłatności (lub jej braku) ustalają podmioty prowadzące mieszkania chronione (w ramach zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego lub działalności statutowej organizacji pozarządowej).

Z informacji o istniejących mieszkaniach chronionych wynika, że dotychczas czas pobytu osoby w mieszkaniu chronionym wynosił od 3 miesięcy do zamieszkiwania stałego. Część mieszkań chronionych funkcjonuje w strukturach środowiskowych domów samopomocy lub domów pomocy społecznej. W takich przypadkach pobyt w mieszkaniu chronionym jest traktowany jako pobyt w w/w placówkach. Koszty pobytu w mieszkaniu chronionym dla jego mieszkańca kształtują się różnie. W niektórych placówkach pobyt jest nieodpłatny, w innych mieszkańcy ponoszą koszty mediów, w jeszcze innych – ponoszą odpłatność do wysokości 70% własnego dochodu, w pozostałych – koszty najmu lokalu.

Powyższa forma pomocy społecznej jest bardzo atrakcyjna dla osób, które wymagają częściowego wsparcia, dzięki temu, że łączy funkcję pobytu w samodzielnym (własnym) mieszkaniu z funkcją pobytu w placówce opiekuńczo-rehabilitacyjnej, przy niewielkich kosztach dla mieszkańca. Osoba przebywająca w mieszkaniu chronionym z jednej strony uczy się samodzielności w naturalnych warunkach, a z drugiej – otrzymuje niezbędne wsparcie, które umożliwia jej codzienne funkcjonowanie i zapewnia poczucie bezpieczeństwa.

Również dla samorządu ta forma świadczeń z pomocy społecznej dla osób niesamodzielnych jest korzystniejsza pod wieloma względami niż tworzenie i utrzymywanie całodobowych jednostek, takich jak np. domy pomocy społecznej, placówki opiekuńczo - wychowawcze.

Rozporządzenie wskazuje jakie rodzaje usług mogą być świadczone na rzecz osób wymagających wsparcia z pomocy społecznej w trakcie pobytu w mieszkaniu chronionym i przez kogo (określono jacy specjaliści są niezbędni do realizacji celów - zawartych w ustawie - pobytu osoby w mieszkaniu chronionym; § 2 ust. 2 i ust. 5).

W rozporządzeniu wyraźnie wskazuje się, że z tego rodzaju pomocy społecznej mogą skorzystać osoby pełnoletnie a pobyt jest czasowy (§ 5 ust. 1), co stanowi odzwierciedlenie przepisów ustawy o pomocy społecznej w tym zakresie, przy czym dopuszcza się możliwość pobytu stałego dla niektórych kategorii osób (§ 5 ust. 4). Określono również rodzaj i zakres usług świadczonych na rzecz osób wymagających wsparcia w postaci pobytu w mieszkaniu chronionym (§ 2).

Decyzja o skierowaniu osoby do uzyskania wsparcia w postaci pobytu w mieszkaniu chronionym wydawana jest po dokonaniu uzgodnień obejmujących m. in. cel i okres pobytu, rodzaj i zakres świadczonych usług oraz zasadach ich świadczenia. Uzgodnienia dokonywane są pomiędzy pracownikiem socjalnym jednostki organizacyjnej pomocy społecznej prowadzącej mieszkanie chronione a osobą ubiegającą się o skierowanie do uzyskania wsparcia (§ 3). Jednocześnie przewiduje się możliwość weryfikacji podjętych wcześniej uzgodnień na podstawie dokonywanej raz na 6 miesięcy oceny sytuacji osoby korzystającej z usług w trakcie pobytu w mieszkaniu chronionym. W wyniku tej oceny w razie potrzeby wprowadza się zmiany w programie usamodzielniania osoby (przebywającej czasowo) lub programie wspierania (osoby przebywającej na stałe) (§ 8).

W rozporządzeniu uregulowane zostały warunki kierowania na pobyt w mieszkaniu chronionym oraz warunki tego pobytu. Organem kierującym do uzyskania wsparcia w postaci

pobytu w mieszkaniu chronionym jest właściwy organ samorządu terytorialnego prowadzący jednostkę organizacyjną pomocy społecznej, w której prowadzone jest mieszkanie chronione.

Natomiast korzystanie z tej formy pomocy społecznej realizowanej przez podmioty niepubliczne, o których mowa w art. 57 ust. 1 pkt 2 – 4 ustawy, odbywa się na podstawie umowy cywilnoprawnej. Odnośnie warunków pobytu w mieszkaniu chronionym rozporządzenie nakłada obowiązek zapewnienia takich warunków w zakresie dostępności pomieszczeń i ich wyposażenia, które będą uwzględniały podstawowe potrzeby i możliwości osób skierowanych. Określona również została minimalna liczba osób w mieszkaniu chronionym oraz minimalna powierzchnia użytkowa dla jednego mieszkańca. Na podstawie informacji uzyskanych od podmiotów mających doświadczenie w prowadzeniu mieszkań chronionych uznano, że liczba 3 osób jest minimalną liczbą osób, które mogą przebywać w mieszkaniu chronionym i dzięki której mieszkanie chronione będzie mogło realizować cele i zadania określone w ustawie o pomocy społecznej. Ponadto, biorąc pod uwagę, że osobami przebywającymi w mieszkaniach chronionych mogą być także osoby niepełnosprawne, uznano, iż optymalna powierzchnia użytkowa na jedną osobę nie może być mniejsza niż 12 m2.

W celu zapewnienia możliwości dostosowania już funkcjonujących mieszkań chronionych do w/w przepisów wprowadzono okres przejściowy do dnia 31 grudnia 2014 roku.

Na dzień 31 grudnia 2010 roku w całym kraju funkcjonowało 496 mieszkań chronionych dysponujących łącznie 2077 miejscami. Liczba osób objętych tą formą pomocy społecznej wynosiła 1951. Część mieszkań chronionych prowadzona jest przez jednostki organizacyjne pomocy społecznej na poziomie gminny i powiatu (429), pozostałe – przez organizacje pożytku publicznego (67). Ogółem mieszkań chronionych prowadzonych przez gminę jest 217, natomiast prowadzonych przez powiat – 212. W przypadku mieszkań chronionych prowadzonych przez gminę najwięcej takich placówek (109) jest w województwie śląskim dla 380 osób (435 osób korzystających), natomiast w województwie podlaskim nie ma ich w ogóle. Organizacje pożytku publicznego prowadzą od 1 (dla 11 osób) w województwie kujawsko – pomorskim do 7 (dla 97 osób) w województwie dolnośląskim mieszkań chronionych, przy czym w 8 województwach nie ma ani jednego mieszkania chronionego prowadzonego przez organizację pożytku publicznego.

W przypadku placówek ponadgminnych prowadzonych przez powiat najmniej jest ich po 3 w województwach: dolnośląskim i opolskim, dla odpowiednio 13 i 8 osób, natomiast najwięcej w województwie mazowieckim – 31 dla 104 osób. Natomiast w przypadku organizacji pożytku publicznego realizujących takie zadanie sytuacja kształtuje się inaczej: na terenie 10 województw nie funkcjonuje ani jedno mieszkanie chronione. W 3 województwach funkcjonuje po jednym mieszkaniu chronionym. W pozostałych województwach od 2 do 7 mieszkań chronionych.