Nowelizacja Ustawy o Pomocy Społecznej

Określenie, ile rodzin pod opieką może mieć pracownik socjalny, możliwość tworzenia rodzinnych domów opieki nad niepełnosprawnymi oraz instrumenty mobilizujące bezrobotnych do podjęcia pracy - to główne zmiany zawarte w zmianie ustawy o pomocy społecznej. Zostały one opublikowane w Dzienniku Ustaw Nr 81, poz. 440. Nowe przepisy, z wyjątkami, wejdą w życie z dniem 3 maja 2011 roku.

 

Znowelizowane przepisy ustawy o pomocy społecznej wprowadzają możliwość tworzenia rodzinnych domów pomocy społecznej dla osób niepełnosprawnych. Osoba lub rodzina opiekująca się niepełnosprawnym członkiem rodziny będzie mogła zająć się także innymi osobami niepełnosprawnymi i otrzymywać na ten cel środki z samorządu. Jest to rozwiązanie korzystne dla wszystkich stron: niepełnosprawnym umożliwia pobyt w warunkach zbliżonych do rodzinnych, osobom opiekującym się nimi umożliwia prowadzenie działalności gospodarczej, a samorządom przynosi oszczędności.

Zmiany w ustawie określają też minimalną liczbę pracowników socjalnych zatrudnionych w ośrodku pomocy społecznej. Jeden pracownik socjalny przypadać ma na 2 tys. mieszkańców, nie może być jednak mniej niż trzech pracowników socjalnych zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy. Maksymalna liczba osób lub rodzin, którą może zajmować się jeden pracownik socjalny to 50, co pozwoli to na odpowiednie wykonywanie pracy socjalnej, która często z uwagi na brak czasu, ogranicza się do naliczania świadczeń pieniężnych. Uwaga: te ostatnie zmiany obowiązywać będą od 1 stycznia 2015 roku.

Zmiany wprowadzają także instrumenty, które mają silniej zmobilizować bezrobotnych do podjęcia pracy. W wielu przypadkach osoby bezrobotne, dla których zgodnie z postanowieniami kontraktu socjalnego, warunkiem otrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej jest przystąpienie np. do szkolenia czy stażu, w trakcie jego trwania przerywają uczestnictwo. W myśl ustawy przerwanie lub odmowa uczestnictwa w tego typu zajęciach będzie skutkować odmową przyznania zasiłku.

Zasiłek okresowy ma być wypłacany osobie podejmującej pracę w ramach pracy socjalnej przez dwa miesiące. Obecnie osoby, które korzystają z różnych form pomocy społecznej, w chwili otrzymania propozycji zatrudnienia, tracą wszystkie uprawnienia, co często zniechęca je do podjęcia pracy, ponieważ łączna wysokość świadczeń jest często zbliżona do najniższego wynagrodzenia. Ponadto, od momentu zatrudnienia do otrzymania pierwszej pensji pozostają bez jakiegokolwiek źródła utrzymania. Dlatego w zmianie określono, że zasiłek okresowy można było pobierać przez dwa miesiące od podjęcia pracy. Łączenie zasiłku z zatrudnieniem będzie możliwe tylko raz na dwa lata. Co ważne, zmiany dotyczące zasiłku okresowego są ściśle powiązane z realizacją kontraktu socjalnego.

Inne znowelizowane przepisy ustawy o pomocy społecznej dotyczą m.in. przepisów określających okres korzystania z całodobowego pobytu w środowiskowym domu samopomocy, wysokość opłat za pobyt w domu pomocy społecznej i wymogi kubatury pomieszczeń. Znowelizowane przepisy ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych wprowadzają zmiany w zasadach wynagradzania za sprawowanie opieki, a także zasad uiszczania przez ośrodki pomocy społecznej składek na ubezpieczenie zdrowotne na rzecz wskazanych w przepisach osób.

 

SZCZEGÓŁOWE OMÓWIENIE ZMIAN

Art. 11 ust. 2

Do katalogu przyczyn stanowiących podstawę do odmowy przyznania świadczeń, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej dodano „nieuzasadnioną odmowę podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych”.

Wprowadzenie zmian ma na celu większą mobilizację dla osób, które pozostają bez pracy do działań mających na celu wyjście z trudnej sytuacji życiowej, a w konsekwencji wejście na rynek pracy. W wielu przypadkach osoby bezrobotne, dla których zgodnie z postanowieniami kontraktu socjalnego, warunkiem otrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej jest przystąpienie np. do szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy w trakcie jego trwania przerywają uczestnictwo.

Art. 17 ust. 1 pkt 2, art. 19 pkt 18, art. 21 pkt 8 i art. 22 pkt 11 w powiązaniu z dodanymi art. 16a i art. 16b

Bilans potrzeb funkcjonujący w obecnym kształcie stał się narzędziem zupełnie nieprzydatnym. Bilans służył dotychczas planowaniu budżetu na realizację zadań zleconych. Od 2004 r. większość zadań to zadania własne realizowane w ramach środków własnych samorządów poszczególnych szczebli. Narzędzie to wymagało modyfikacji pod kątem dostosowania do specyfiki zadań i celów jakim służy oraz terminów związanych z planowaniem budżetu. Analiza zasobów określona w nowo dodanym art. 16a będzie służyła jednocześnie ocenie efektywności systemu na tle lokalnej sytuacji społecznej i demograficznej z jednej strony pozwoli na wytyczanie lokalnych kierunków zmian, a także zmian w o charakterze globalnym.

Ponadto planuje się opracowanie nowych narzędzi określania potrzeb, a wprowadzenie zaproponowanego ustawowego rozwiązania da podstawę do ich wdrożenia.

Dodany art. 16b jest to forma instruktażowa dla wszystkich szczebli samorządów, która wskazuje jakie treści powinna zawierać strategia rozwiązywania problemów społecznych opracowywana przez gminę i powiat lub strategia w zakresie polityki społecznej opracowywana przez samorząd województwa. Zmiany mają na celu ujednolicenie dokumentów bez wprowadzania ograniczeń i ingerencji w treść dokumentu, który ma być dostosowany do potrzeb występujących na danym terenie.

 

Nowe brzmienie art. 38 i dodany art. 39a

Zmiana do art. 38 – dodane ust. 4a i 4b oraz wprowadzenie nowego art. 39a mają charakter aktywizujący osoby pobierające zasiłek okresowy i celowy do podjęcia zatrudnienia. W obecnym stanie prawnym klienci korzystający z różnych form pomocy społecznej w chwili otrzymania propozycji pracy tracą wszystkie uprawnienia, co wielokrotnie zniechęca je do pójścia do pracy, gdy policzą łączna wysokość świadczeń z często najniższym wynagrodzeniem. Ponadto, na czas od momentu zatrudnienia do otrzymania pierwszej pensji pozostają bez jakiegokolwiek źródła utrzymania. Dlatego też stworzono fakultatywne warunki prawne do kontynuowania pobierania zasiłku okresowego przez okres nie dłuższy niż do dwóch miesięcy od podjęcia zatrudnienia, przy czym w takiej sytuacji zasiłek okresowy może być wypłacany nie częściej niż raz na dwa lata. Wprowadzono również (art. 39a ust. 2) koncepcję czasowego korzystania z zasiłku celowego, niezależnie od dochodu uzyskanego z zatrudnienia. Co ważne, okoliczności przedłużenia okresu pobierania zasiłków są ściśle powiązane z koniecznością realizacji postanowień kontraktu socjalnego.

W art. 39a ust. 1 dodano jeszcze jedną przesłankę przyznania zasiłku celowego: realizacja postanowień kontraktu socjalnego.

 

Nowe brzmienie art. 51a ust. 3

Zmiana wprowadzona została w związku ze zgłaszanymi licznymi uwagami wielu środowisk, szczególnie pracowników ośrodków wsparcia dla osób psychicznie chorych, dotyczącymi zbyt krótkiego okresu (1 miesiąc z przedłużeniem do 3 miesięcy) do realizacji zaplanowanego postępowania wspierająco-aktywizującego osoby z takimi schorzeniami. Wskazywano na konieczność wydłużenia okresu takiego pobytu z uwagi na ograniczony dostęp do domów pomocy społecznej i mieszkań chronionych. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom specjalistów pracujących z osobami psychicznie chorymi, wydłużono okres korzystania z miejsca całodobowego w takiej jednostce do 3 miesięcy a uzasadnionych przypadkach do 6 miesięcy, jednak okres pobytu w ciągu roku nie może być dłuższy niż 8 miesięcy (co zapobiegnie omijaniu przepisów i zapobiegnie przebywaniu w  placówce w sposób ciągły całorocznemu lub nawet kilkuletniemu).

Przepis ten nie będzie rodził skutków finansowych, a nawet wprowadzi ograniczenia wydatków w tych środowiskowych domach pomocy społecznej, które de facto pełniły funkcje domu pomocy społecznej lub miejsca noclegowe zastępowały mieszkania chronione.

 

Nowe brzmienie art. 52 ust. 1 i 2

Zmiana do art. 52 ustawy o pomocy społecznej umożliwia prowadzenie rodzinnego domu pomocy społecznej przeznaczonego dla osób niepełnosprawnych. W uzasadnieniu wskazywano, że należy umożliwić osobom niepełnosprawnym, w szczególności osobom z niepełnosprawnością intelektualną korzystanie z usług opiekuńczych w warunkach zbliżonych do rodzinnych. Zdarza się, że osoba/rodzina opiekując się swoim niepełnosprawnym członkiem rodziny mogłaby opiekować się także innymi osobami niepełnosprawnymi i otrzymywać na ten cel środki z budżetu samorządu. Byłoby to z pewnością rozwiązanie korzystne dla wszystkich:- dla samorządu tańsze niż skierowanie osoby do domu pomocy społecznej,  dla osoby – pobyt w warunkach zbliżonych do rodzinnych, dla osoby sprawującej opiekę – możliwość prowadzenia działalności gospodarczej (źródło dochodu) z jednoczesną możliwością sprawowania opieki nad swoim członkiem rodziny. Rodziny dom pomocy może być również prowadzony także przez organizacje pożytku publicznego (dotychczas tylko przez osoby fizyczne).

Uwaga: Zgodnie z art. 5 omawianej ustawy zakłada się zachowanie w mocy obecnie obowiązujących rozporządzeń wydanych na podstawie art. 52 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej do czasu wydania nowych rozporządzeń, nie dłużej niż przez okres 6 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, tj. do 3 listopada 2011 r.

 

Nowy art. 53 ust. 4

Zmiana do art. 53 polega na dodaniu upoważnienia ustawowego do wydania rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego.  Forma wsparcia w postaci mieszkań chronionych jest  bardzo atrakcyjna dla osób, które wymagają częściowego wsparcia, dzięki temu, że łączy funkcję pobytu w samodzielnym (własnym) mieszkaniu z funkcją pobytu w placówce opiekuńczo-rehabilitacyjno-leczniczej, przy niewielkich kosztach dla mieszkańca. Osoba przebywająca w mieszkaniu chronionym z jednej strony uczy się samodzielności w naturalnych warunkach, a z drugiej – otrzymuje niezbędne wsparcie, które umożliwia jej codzienne funkcjonowanie i zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Aktualnie obowiązujące przepisy w zakresie mieszkań chronionych są niewystarczające do tego, aby podmioty mogące prowadzić mieszkania chronione były zainteresowane rozwijaniem i utrzymywaniem tej formy pomocy społecznej. Konieczne było doprecyzowanie przepisów w drodze rozporządzenia określających rodzaj i zakres wsparcia świadczonego w mieszkaniach chronionych, warunki kierowania i pobytu w mieszkaniach chronionych.

 

Zmiany w art. 53a

Potrzeba dokonania zmiany dotyczącej art. 53a ustawy o pomocy społecznej wynika z ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431), która wprowadziła do ustawy o pomocy społecznej nowe świadczenie – okresowe albo jednorazowe wynagrodzenie za sprawowanie opieki przyznawane przez sąd opiekunowi prawnemu. Zgodnie z art. 53a ustawy wynagrodzenie wypłaca się w wysokości ustalonej przez sąd. Zmiana dotyczy trybu przyznania i wypłaty wynagrodzenia dla opiekunów prawnych. Wynagrodzenia nie będą  przyznawane w drodze decyzji administracyjnej, nie będzie przeprowadzany w tej sprawie rodzinny wywiad środowiskowy. Wynagrodzenie przyznaje bowiem sąd, i to sąd określa, komu i za jaki okres ono przysługuje. Ponadto przyznanie wynagrodzenia nie jest uzależnione od sytuacji dochodowej uprawnionego.

 

Zmiana w art. 61

Podwyższone zostały kwoty dochodu osób, które zobowiązane są do wnoszenia opłat za członka rodziny umieszczonego w domu pomocy społecznej (z 250% do 300% kryterium dochodowego) przy jednoczesnym podwyższeniu (również z 250% do 300%) kwoty dochodu która pozostaje po wniesieniu opłaty.

 

Zmiany w art. 68 – dodany ust. 4a

W poprawce do art. 68 dokonano zmian w zakresie standardów  dotyczących dopuszczalnej liczby osób mieszkających w placówkach zapewniających całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku. W przypadku osób leżących dopuszcza się, aby osoby przebywały w pokojach wieloosobowych, nie większych jednak niż przeznaczonych dla czterech osób. Tak jak w przypadku pokoi dwu– i trzyosobowych, powierzchnia takiego pokoju nie może być mniejsza niż 6 m2 na osobę.

Wprowadzenie tej zmiany ujednolici standardy w tym zakresie w całodobowych placówkach oraz w domach pomocy społecznej, gdzie przewiduje się pokoje czteroosobowe dla osób leżących.

 

Zmiana w art. 103

Zmiana w art. 103 ust. 2 uściśla zasady odpłatności w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi wnoszonymi przez nich za mieszkańca domu pomocy społecznej.

 

Zmiana w art. 107

Zmiana w art. 107 - dodany ust. 5a, uściśla prawne aspekty składania oświadczeń o dochodach i stanie majątkowym.

 

Zmiana w art. 108

Zmiana w art. 108 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej zmierza do powrotu do obowiązującego przed lutym 2009 r. zapisu ustawy o pomocy społecznej  wskazującego,  że  to pracownik socjalny ośrodka pomocy społecznej (a nie np. organizacji pozarządowej czy powiatowego centrum pomocy rodzinie) może zawrzeć kontrakt socjalny z osobą lub rodziną. Dotychczas obowiązujący przepis był nieprecyzyjny.

Zmiany art. 108 ust. 2 daje większą swobodę ośrodkom pomocy społecznej w zakresie stosowania bądź nie procedury określonej w art. 50 ust. 2 pkt 2 ustawy o promocji zatrudniania i instytucjach rynku pracy w zakresie zawierania kontraktów socjalnych.  Obowiązujące dotychczas rozwiązanie, zmuszało ośrodki pomocy społecznej do korzystania z pośrednictwa urzędu pracy w celu zawarcia kontraktu socjalnego i ubezwłasnowolniało  ośrodki pomocy społecznej w zakresie stosowania instrumentu aktywizującego świadczeniobiorców pomocy społecznej jakim jest kontrakt socjalny. Przepis ten naruszał również chronioną przez Konstytucję RP samodzielność i samorządność jednostek samorządu terytorialnego poprzez uzależnienie stosowania kontraktu socjalnego stosowanego przez gminę od skierowania wydanego przez jednostkę powiatową.

 

Zmiany w art. 110

Nowe brzmienie ust. 11 określa (wariantowo) liczbę pracowników socjalnych zatrudnionych w ops. Pozostał zapis określający proporcje liczby pracowników socjalnych do liczby mieszkańców (jeden na 2 000 mieszkańców). Wariantowo wskazano maksymalną liczbę osób lub rodzin – nie więcej niż 50 rodzin i osób samotnie gospodarujących objętych pracą socjalną, którą może zajmować się jeden pracownik socjalny. Pozwoli to na odpowiednie wykonywanie pracy socjalnej, która wielokrotnie, z uwagi na brak czasu, ogranicza się do naliczania świadczeń pieniężnych.

W dodanym ust. 12, wskazano wprost na minimalną liczbę pracowników socjalnych zatrudnionych w ośrodku pomocy społecznej. W poprzednim stanie prawnym (koniec zdania w ust. 11) mówiło się, że liczba pracowników w ośrodku pomocy społecznej nie może być mniejsza niż trzech. Taki przepis rodził trudności interpretacyjne i wiele samorządów gminnych uznawało, że cała struktura zatrudnienia w ośrodku pomocy społecznej, to trzech pracowników, co w praktyce oznaczało, że w ośrodku pracował np. jeden pracownik socjalny wykonujący pracę  socjalną dla osób i rodzin z terenu całej gminy.

Uwaga: zmiany w art. 110 ustawy o pomocy społecznej wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2015 roku.

 

Nowy art. 110a

Zmiana polegająca na dodaniu art. 110a jest próbą oddzielenia pracy administracyjnej ośrodka pomocy społecznej od zadań, do których został on powołany, tj. wykonywania profesjonalnej pracy socjalnej (w tym i zadań integracji społecznej). Wprowadzony został  obowiązek zatrudnienia w takim zespole trzech pracowników socjalnych (co jest kompatybilne ze zmiana dotyczącą art. 110 ust. 11), a także możliwość zatrudniania innych specjalistów pracujących na rzecz poprawy sytuacji rodzin.

 

Zmiana w art. 113 – dodany ust. 4

Zmiana do art. 113 wprowadza ujednolicenie możliwości upoważnienia do wydawania decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach przez kierowników regionalnych ośrodków polityki społecznej na poziomie samorządu województwa. Takie uregulowania prawne zawarte są w ustawie o pomocy społecznej w odniesieniu do kierowników ośrodków pomocy społecznej i powiatowych centrów pomocy rodzinie. Zmiana ma charakter porządkowy.

 

Zmiana w art. 115

Wprowadzona zmiana polega na nadaniu nowego brzmienia przepisowi i wynika z wejścia w życie nowej ustawy o finansach publicznych i wprowadzenia w art. 128 tej ustawy zasady zgodnie z którą, „kwota dotacji na dofinansowanie zadań własnych bieżących i inwestycyjnych nie może stanowić więcej niż 80% kosztów realizacji zadania, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej”.  Nadanie nowego brzmienia art. 115 umożliwi wojewodzie przekazywanie gminom środków na dofinansowanie zadania własnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej – wypłatę zasiłków celowych na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego – bez ograniczenia zawartego w art.128 ustawy o finansach publicznych. Zmiana jest uzasadniona, gdyż wojewodowie często sygnalizują, iż posiadają środki, które mogliby przeznaczyć dla danej gminy, która nie jest w stanie sama sfinansować kosztów pomocy dla mieszkańców poszkodowanych różnego rodzaju wydarzeniami – pożar, katastrofa budowlana, wypadek komunikacyjny, itp. Ponadto przepis ten będzie umożliwiał dofinansowanie na korzystniejszych niż w art.128 ustawy o finansach publicznych zasadach zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego również  w przypadku gdy środki przeznaczone na dotację, pochodzą z programów rządowych, programów resortowych, pożyczek, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 4 lit. d ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.).

 

Zmiany w art. 116, art. 117, art. 118 i nowy art. 118a

Zmiany dotyczą specjalizacji w zawodzie pracownika socjalnego, wysokości odpłatności za egzaminy na specjalizacje, działalności Centralnej i Regionalnej Komisji Egzaminacyjnej oraz regulują inne zagadnienia związane z tą problematyką.

 

Zmiany w ustawie o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych

 

Pierwsza zmiana (patrz art. 2 pkt 1 omawianej ustawy) związana jest z doprecyzowaniem zapisu ustawy o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych wprowadzonego w lutym 2009 r. ustawą o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Doprecyzowano art. 66 ust. 1 pkt 30 ustawy o świadczeniach zdrowotnych. Zmiana była konieczna z uwagi na rozbieżność pomiędzy treścią ustawy o pomocy społecznej (art. 108 ust. 3), a art. 66 ust.1 pkt 30 ustawy o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych. Obowiązujący art. 108 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę na ubezpieczenie zdrowotne na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych za osoby, które zawarły kontrakt socjalny na zasadach określonych w art. 50 ust. 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, natomiast art. 66 ust. 1 pkt 30 ustawy o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych stanowił, że ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę zdrowotna za osoby które podpisały każdy kontrakt socjalny. Wprowadzona zmiana usunęła istniejące rozbieżności.

Kolejna zmiana (patrz art. 2 pkt 3 omawianej ustawy) jest konsekwencją zmiany opisanej wyżej. Zmiana w art. 86 ust. 1 pkt 11 ustawy o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych, uzupełnia treść przepisu stosownie do zmiany w art. 66 ust.1 pkt 30 (poprzez dodanie zapisu „w wyniku zastosowania procedury, o której mowa w art. 50 ust. 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy”) oraz uzupełnia przepis o przypadkowo wykreślony zapis  zobowiązujący ośrodki pomocy społecznej do opłacania składek na ubezpieczanie zdrowotne za osoby kierowane do uczestnictwa w zajęciach w centrum integracji społecznej. Usunięto w ten sposób istniejącą lukę prawną.

Identyczna zmiana jest zawarta w art. 2 pkt 2 omawianej ustawy.